کتاب الفبای موسیقی

مقدمه‏ ى مترجم

بسيارى از ما در طول روز به يارى شناخت خود از عرصه‏هاى مختلف هنر، مطالبى مى‏خوانيم و درباره‏ى آنها گفت‏وگو مى‏كنيم. در اين بين، شناخت فردى ما كه اصولاً به آموخته‏ها و تجربه‏هاى ما متكى است، به‏سان ابزار تحليل، مقوله‏ى مورد بحث را با ارجاعِ ناخودآگاه به دانسته‏ها بررسى مى‏كند تا عاقبت به يارى زبان خود درباره‏ى آن گفت‏وگو كنيم؛ ابزارى كه در ميان تمامىِ هنرها، به استثناى «موسيقى»، بيش از هر چيز به دو عامل «مشاهده» و «مطالعه» مبتنى است: اثرى كه «ديده» و يا «خوانده»ايم، و گفت‏وگويى كه به موجب «خط سيرِ كمابيش مشخّصِ موضوع» آن انجام مى‏دهيم.
بدين‏ترتيب، فقدان ابزارهاى فوق و به‏ويژه «خطِ سيرِ نامشخّص موضوع» در موسيقى، عملاً ابزارهاى شناختى ما را در اين عرصه خلع سلاح مى‏كنند، به‏شكلى كه حتّى اطلاع از اصول نظرى موسيقى، تبحّر در اجراى شاهكارهاى آن، و يا از حفظ بودنِ آثارِ شاخص‏اش، به تنهايى موجبِ كسبِ شناختِ لازم از اين عرصه نمى‏شوند، زيرا بايدكه اين انتزاعِ محض نيز ابتدا همچون سايرِ عرصه‏ها به ابزارهاى شناختى «مشاهده» و «مطالعه» مسلّح شود، امّا از مجراى «شنود». در عين حال، بايد يادآور شد كه دقيقاً همين فقدان ابزارهاى موجودِ سايرِ عرصه‏ها است كه موجدِ تأثير بى‏واسطه و بى‏بديل موسيقى بر ذهن شده، ما را مشتاقِ كنكاش در اصوات، ارتقاءِ شناختِ شنيدارى، و يا آزمودنِ نت‏ها حين اجرا مى‏كند تا دست‏آخر بتوانيم با آميختن واژه‏هاى زبان موسيقى با آنِ ساير عرصه‏ها، از آكوردهاى تراژيك يك اُورتور، يا از رنگ‏آميزى شگفت يك قطعه‏ى مُدال گفت‏وگو كنيم، درست همان‏طور كه از بوى خنك يا تلخِ يك شيشه عطر حرف مى‏زنيم.
پيرو رسم جارى در كشور ما براى ورود به عرصه‏ى موسيقى، اصولاً به مطالعه‏ى «تئورى موسيقى» مى‏پردازيم و شايد در كنار آن دستى هم به ساز بريم، تئورى و عمل را توأم كنيم و گام به گام پيش رويم تا در مراحل بعدى به شاخه‏هاى جدّى‏تر چون هارمونى، سلفژ، و كنترپوآن بپردازيم. مطابق با اين نظام آموزشى، نوآموز پس از آموختن مبانى نت‏نويسى و اصطلاحات اوّليه‏ى موسيقى، صرفاً با جزئيات سروكار دارد، يعنى از شاخه‏اى به شاخه‏ى ديگر حركت مى‏كند تا به شناخت لازم دست يابد. اين درحالى است كه كليد ورود به هر عرصه‏اى بى‏ترديد شناخت «كّليات» آن است، چون علاوه براينكه چارچوب مقوله‏ى بحث را براى‏مان مشخّص مى‏كند، كاركرد اصول كلى و موارد استفاده‏ى اجزاء را نيز تعيين مى‏كند تا در ادامه‏ى راه با انتخابى آگاهانه سراغ جزئيات لازم برويم. گذشته از اين، عدمِ شناختِ كلّيات مى‏تواند منجر به بروز گسست‏هايى در دانش ما در خصوص موسيقى شود، به‏شكلى كه گاه اغلب شاخه‏هاى آن‏را خوانده‏ايم، ولى شايد هنوز ندانيم كه «پارتيتا» و «سوئيت» معادل يكديگرند، چون هرچه بحث تخصصى‏تر شود به موارد كلى هم كمتر پرداخته مى‏شود. البتّه بايد يادآور شد كه دو مقوله‏ى پرداختن به جزئيات و كلّيات اصولاً منافاتى با هم ندارند، يعنى پذيرفتن اين يك دال بر رد ديگرى نيست، بل به‏خصوص باتوجه به تفاوت‏هاى بنيادى موسيقى با ساير هنرها كه وصف آن رفت، تنها آميزه‏اى از هر دو نوعِ شناخت مى‏تواند مثمرثمر واقع شود: وقتى بر فراز قلّه‏اى ايستاده باشيد، تنها تمامى كوه قابل رؤيت است (كلّيات)، امّا وقتى از پاى كوه بالا مى‏رويد قادريد تمامى اجزاء را ببينيد (جزئيات)، هرچند شايد به تمامى آنها توجه نكنيد و لزوماً تا قلّه هم پيش نرويد (تلفيق دو شناخت).
مقصود اصلى از ترجمه‏ى كتاب حاضر در واقع افزودن اين بُعد غايب به كتبِ آموزشِ موسيقىِ ايران است. كتاب اوّلين‏بار در سال ۱۹۶۳ توسط انتشارات آكسفورد به‏چاپ رسيده و در سال ۲۰۰۳ در سرىِ كتبِ مرجعِ اين انتشارات تجديد چاپ شده است و ناشر خود آن را متممى فوق‏العاده براى فشرده‏ى فرهنگِ موسيقىِ آكسفورد نوشته‏ى مايكل كِنِدى قلمداد مى‏كند و امروز با وجود گذشت بيش از چهل سال از نخستين انتشارش همچنان كاربردى است، چه اصول نظرى موسيقى نيز در اين ساليان تغييرى نكرده‏اند. از اين گذشته، رويكرد كمابيش تاريخى كتاب، نه‏تنها سير شكل‏گيرى مفاهيم، واژگان و اصطلاحات بنيادى و ارتباط شاخه‏هاى موسيقى با يكديگر را درست به همان شيوه‏اى بررسى مى‏كند كه طى بيش از هزار سال در غرب تجربه شده‏اند، بلكه افزون بر اين، تنها به كلّيات موسيقى و جزئيات ضرورى آن مى‏پردازد؛ روندى كه خودبه‏خود به شيوه‏اى متفاوت از ارائه‏ى مفاهيم مى‏انجامد و به‏ويژه، مانع از رويارويىِ صرفِ خواننده با مفاهيم خشك و خسته‏كننده‏ى الفباى موسيقى مى‏شود كه اغلب در كتب تئورى به‏ناچار به شكل رياضى‏وار پيش كشيده مى‏شوند.